“Ik neem aan dat mijn stem luid genoeg is”, begint luitenant-kolonel Bart Bams zijn verhaal. Een microfoon heeft hij inderdaad niet nodig. Met een antenne van een oud legervoertuig wijst hij cijfers en afbeeldingen op zijn presentatie aan. Hij schudt de zaal meteen wakker. Want uit zijn verhaal wordt al snel duidelijk dat Europa allesbehalve klaar is voor de militaire dreiging van uit Rusland. “Russen kennen geen losse flodders waar ons leger mee oefent. Iedereen is daar meteen ‘combat ready’.”

Bams schreef mee aan de plannen om ons continent veiliger te maken en rekende mee welk bedrag daarvoor nodig is: Europese landen moeten 3,5 procent van hun BBP aan defensie uitgeven. “Toen ik de 5 procent hoorde van Trump dacht ik dat het alleen voor de onderhandeling was en hij gewoon bij die eerder berekende 3,5 wilde uitkomen.” Het werd toch 5 procent. Waarvan 1,5 procent aan infrastructuur mag worden besteed.

“Weten jullie nog wat het narratief was?”, vraagt hij, terwijl hij streng de zaal in kijkt. “Rusland bezette de Krim om de Russische minderheid op het schiereiland te beschermen tegen het nazistische Oekraïense regime. De Baltische staten werden toen bang, heel bang. Ook zij hebben een Russische minderheid op hun grondgebied. Er zitten collega’s uit die landen in Brunssum en ze ergeren zich eraan dat West-Europese landen het gevaar niet zien, of niet willen zien. Westerse politici zijn niet de moedigste politici. Ze laten zich heel makkelijk afschrikken.”

Tekorten
Met een aantal schokkende voorbeelden onderstreept Bams hoe ‘niet klaar’ we zijn:
– “In heel Nederland ligt maar één brug waar bepaalde tanks overheen kunnen rijden.”
– “We hebben een keer een dieplader vanuit Rotterdam naar Oost-Europa gestuurd. Dat duurde een dikke maand. Waarom? Vanwege de douane!”
– “Verwacht hier geen Russische pantserdivisies. Maar als aan onze oostgrens oorlog uitbreekt, moet heel veel materiaal vanuit Rotterdam op transport. Daarvoor zijn 110.000  tot 150.000 vrachtwagens per dag nodig. Zo veel vrachtwagens hebben we niet. Dan moeten we aan burgervrachtwagens en -chauffeurs proberen te komen. Maar die rijden niet zomaar naar het front.”

Afhankelijk van de VS
Een groot defensieprobleem is onze afhankelijkheid van de Verenigde Staten. We vertrouwen op Amerikaanse satellieten, twee van de drie NAVO-hoofdkwartieren in Europa zijn in Amerikaanse handen en op Vliegbasis Ramstein zit een Amerikaan die als enige op een knop mag drukken waarmee hij over onze luchtverdediging beslist. “De NAVO en Rusland zijn militair ongeveer in evenwicht”, vertelt Bams. “Maar valt Amerika weg, dan zit Rusland boven ons. We hebben de Amerikanen nodig. Denk aan Afghanistan, een operatie die twintig jaar lang vanuit Brunssum is geleid. Tot het moment dat Biden zich aan zijn verkiezingsbelofte hield en de Amerikaanse troepen terugtrok. Iedereen herinnert zich nog die dramatische beelden van mensen die zich wanhopig vastklampen aan vliegtuigen. De Europese landen wilden blijven, maar konden dat niet. Zonder de Amerikanen hebben we een tekort aan van alles, zoals inlichtingen en strategische communicatie.”

Sociale weerbaarheid
Er is een groter en sterker (Europees) leger nodig om voorbereid te zijn op leven in een minder veilige wereld. Maar we moeten vooral onze sociale weerbaarheid vergroten, betogen Yf Reykers en Mariël van Pelt in gesprek met onze altijd grondig voorbereide gespreksleider Lennart Booij. Sociaal werk, mediawijsheid, onderwijs, vertrouwen in elkaar en vertrouwen in de overheid zijn daarbij onmisbaar. Burgemeester Wim Hillenaar die eerst het woord krijgt, onderstreept: “We gaan de samenleving heel hard nodig hebben.”
De burgemeester is opgelucht dat Trump niet naar de begraafplaats in Margraten kwam. “Maar dat zeg ik meer als mens dan als bestuurder. Het was een gewetensvraag of ik daar dan ook bij had moeten zijn.” Over het verloop van de NAVO-top is hij kort: “Inhoudelijk denk ik dat de top goed was voorbereid en we deze dagen niet veel nieuws hebben gezien. Het wonderlijke retorische vermogen van Trump mochten we vanmiddag nog aanschouwen. Het mes wordt ons op de keel gezet en we moeten ook nog dankjewel zeggen. Van de andere kant duurt het wel lang voor we wakker worden. Ik geloof niet dat we al echt wakker zijn. Het echt willen geloven dat onze veiligheid in gevaar is en de consequenties ervan willen dragen, is nog een hele stap verder. We moeten ons ook realiseren hoeveel geld onze veiligheid kost en wat we ervoor moeten laten.”

De mensen bereiken
Later in het gesprek gaat het over de veiligheidsregio en grensoverschrijdende samenwerking. Hillenaar: “De brandweerkorpsen helpen elkaar sowieso over de grenzen heen. Ik heb ook met de politie de ambitie om veel meer over de grens samen te werken. Onze politiechef heeft heel Limburg onder zich, maar over de grens moet hij met 16 of 17 verschillende politiechefs praten. Maar oorlogsdreiging of weerbaarheid zijn nog geen zaken die we met Aken en Luik bespreken.”
Gemeentesecretaris Gert Jan Kusters: “We zijn binnen de gemeente en de veiligheidsregio goed opgeleid en uitgerust voor alle incidenten die zich voordoen. Het bereiken en activeren van de gemeenschap en vooral kwetsbare groepen zien we als de belangrijkste taak. Dat moet het komende jaar echt vorm krijgen.”
Een meneer in het publiek vertelt dat hij een prepper is en dat hij de perfecte voorbereiding op rampen en crises heeft waar de overheid gratis gebruik van mag maken. Hij wil er graag eens met de burgemeester over praten.

Andere dreigingen
Na de burgemeester gaan Reykers en Van Pelt gaan samen aan tafel. “Ik ben het honderd procent met de luitenant-kolonel eens”, zegt Reykers. “Maar zijn betoog was grotendeels gericht op de conventionele dreiging. Die dreiging is er, maar we moeten ons ook voorbereiden op die andere dreigingen zoals cyberaanvallen, nepnieuws, uitval van elektriciteit. De Russische tanks gaan niet tot in Maastricht of Brussel komen. Maar we merken wel degelijk iets van oorlogen elders. De instabiliteit in het Midden-Oosten heeft bijvoorbeeld invloed op de olieprijzen. Als de doorvoer in het Suezkanaal langdurig stokt, moeten fabrieken hier sluiten. Maar wat echt op het spel staat, zijn onze democratische normen en waarden. 80 jaar vrede heeft ons democratie gebracht en daar moeten we ons meer van bewust zijn.”

Netwerk
“Het besef dat we het met elkaar moeten doen, moet veel meer tot ons doordringen”, vult Van Pelt aan. “We zijn individualistischer geworden en het is nog maar de vraag of al onze voorzieningen in stand kunnen blijven. We zullen offers moeten brengen en tegelijkertijd aan onze veerkracht werken.” Voor die veerkracht is ‘sociaal kapitaal’ heel belangrijk. Daarmee bedoelt Van Pelt de relaties met anderen en de hulpbronnen die daaruit voortkomen. “Als je een groot netwerk hebt, is de kans ook groot dat daar iemand tussen zit met een moestuin, of iemand die je op een nadere manier kan helpen als het nodig is.”
Het is wetenschappelijk bewezen. Mensen die deel uitmaken van een groep, mensen die een groot netwerk hebben, zijn gelukkiger en leven langer. Volgens Van Pelt is er wel cohesie en zijn er al initiatieven van mensen die samen optrekken. Maar dat wordt niet altijd gezien of erkend. “Veel mensen doen iets voor anderen. Zij zijn het luisterend oor voor de buurman, of gaan met de buurvrouw mee naar het ziekenhuis. Daar moeten we oog voor hebben en we moeten die mensen ook zeggenschap geven. In de media is veel negatieve berichtgeving, het zou mooi zijn als we ook laten zien wat voor goeds er allemaal gebeurt. Als een tegenwicht tegen de angst die wordt aangewakkerd.”
Maar het solidariteitsprincipe staat wel onder druk. Reykers: “De mensen die preppen doen dat allen voor zichzelf. Zo ging het incoronatijd ook. Het inslaan van toiletpapier en bloem was ieder voor zich. Als je geluk had, kon je terecht bij de buren.”

Onderwijs
Een jonge man uit het publiek, maakt vervolgens een interessante opmerking. “Als het op school over democratie ging, hoorde ik alleen dat ik moest gaan stemmen en dat ik van me moest laten horen als ik het ergens niet mee eens was. Maar ik hoorde nooit dat het beter was om bij een vereniging te gaan dan individueel naar de sportschool.”
Van Pelt beaamt dat burgerschapsonderwijs lang een ondergeschoven kindje was. “We hebben allemaal een rol in het vormgeven van de samenleving. Dat begint klein. Als je altijd naar de AH gaat, ga dan eens naar de Lidl. Praat met mensen die anders over dingen denken. Dat is ook democratie. Daarom lijkt me zo’n maatschappelijke stage nog steeds een goed idee.”

Vertrouwen
Beide onderzoekers vinden dat de overheid dringend aan het opbouwen van vertrouwen moet werken. Er zijn immers de nodige fouten gemaakt. Ze vinden ook dat politici eerlijk moeten zijn. Reykens: “De afstand tussen politiek en maatschappij moet echt kleiner.” Van Pelt: “Als er meer geld naar defensie gaat, kunnen andere dingen niet meer. Benoem dat.”
Daar reageert weer één van de gemeenteraadsleden in de zaal op. “Als er een weloverwogen besluit is genomen, moeten mensen ook eens accepteren dat een besluit niet is wat zij hadden gewild. Tegenstanders van een besluit krijgen veel aandacht, maar er gaat ook veel goed. En mijn oproep geldt ook voor politici. Ligt er een besluit, verdedig het dan en voer het uit. Maak geen draai bij de volgende verkiezingen om je achterban tevreden te houden.”

Klagen met gezonde benen
Bams is het volgmondig met het gemeenteraadslid een. “Nederlanders zijn goed in klagen met gezonde benen. Uit andere landen hoor ik hoe goed hier alles is geregeld. Zij vinden onze wegen van Formule 1 kwaliteit. En ze zijn aangenaam verrast dat als je een afspraak hebt bij de gemeente, je op de afgesproken tijd wordt geholpen in plaats van een hele dag te moeten wachten. En dan heb ik het niet over de toeslagenaffaire, daar mogen we over klagen. Wat de overheid daar heeft klaargespeeld was wanstaltig.”

Niet met andere landen bemoeien
Een meneer in het publiek vindt dat de Nederlandse overheid zich alleen voor Nederland moet inzetten. Hij noemt het referendum over Oekraïne als voorbeeld. “De overheid deed toen toch waar ze zelf zin in had, tegen onze wil. Het heeft veel geld gekost. We kunnen het geld veel beter aan onszelf besteden. We moeten ons niet bemoeien met ieder land waar oorlog is.”
Reykens: “Ik heb begrip voor uw mening maar ben het er fundamenteel mee oneens. Waar de Oekraïners voor vechten, zijn democratische rechten.”