Door Nuria van Golde en Karsten Hut

Is Maastricht écht een Europese stad?

In 1992 vond een Europese top plaats in Maastricht. Om deze top naar de stad te halen, werd een actief lobbybeleid gevoerd met een slimme strategie, namelijk door de stad als alternatief aan te bieden tijdens de onderhandelingen over de locatie. Dat tijdens deze top ook het verdrag werd ondertekend dat leidde tot de geboorte van de Europese Unie, was grotendeels toeval. Dit had ook een paar maanden eerder in Duitsland kunnen gebeuren of later in Portugal.

Vaak wordt echter vergeten dat de eerste Europese top in Nederland al in 1981 in Maastricht werd gehouden. Deze top was het gevolg van de komst van de universiteit en de toenemende internationalisering van de stad. Dit leidde uiteindelijk tot de tweede top in 1992 en de komst van vele Europese instellingen. De stad voerde daarbij een bewust beleid van Europeanisering. Dat het verdrag uiteindelijk in Maastricht werd ondertekend, was een grote kans, niet zozeer vanwege het verdrag zelf, maar vanwege de discussie eromheen. Door deze discussie kwam de naam Maastricht bij veel mensen in Europa onder de aandacht.

Dat de stad Europees beleid voert, betekent echter niet automatisch dat inwoners zich ook Europees voelen. Daarom vond op 25 maart in Centre Céramique het eerste debat plaats in een driedelige reeks van Studio Europa Maastricht en Debatcentrum Sphinx, rond de vraag: “Is Maastricht écht een Europese stad?” Die vraag lijkt op het eerste gezicht eenvoudig, zeker voor een stad die internationaal bekend is door het Verdrag van Maastricht. Toch bleek tijdens de avond al snel dat het antwoord minder vanzelfsprekend is dan het imago doet vermoeden.

Onder leiding van moderator Lennart Booij gingen Theo Bovens, Maxime Cabo, Guy Vroemen en Maurice Ubags met elkaar en het publiek in gesprek over de verhouding van Maastricht tot Europa. Daarbij werd duidelijk dat ‘Europa’ voor veel mensen een abstract begrip blijft. Guy Vroemen, directeur van Maastricht Marketing, wees erop dat mensen een stad meestal niet aantrekkelijk vinden vanwege haar geopolitieke status, maar vanwege tastbare elementen zoals historie, cultuur en sfeer. Volgens hem moet Maastricht zijn Europese karakter daarom niet als los label presenteren, maar verbinden aan de bestaande cultuur van de stad. Europa is, in zijn woorden, nog te vaak zichtbaar als “dat architectonisch ijzeren stukje van de stad”, maar blijft tegelijkertijd te afstandelijk.

Theo Bovens, voormalig Commissaris van de Koning en tegenwoordig voorzitter van de CDA-fractie in de Eerste Kamer, plaatste het Europese karakter van Maastricht in een breder historisch perspectief. Volgens hem begon de Europese identiteit van Maastricht niet met het verdrag van 1992, maar veel eerder. Het verdrag was eerder een bevestiging van wat de stad al was: een grensstad met een internationale oriëntatie. Hij verwees naar eerdere Europese topoverleggen in Maastricht en naar de komst van de universiteit als belangrijke stappen in de internationalisering van de stad. Tegelijkertijd benadrukte hij dat het Verdrag van Maastricht ook bewust is ingezet om de naam van de stad internationaal te positioneren. Daarmee werd “Maastricht” niet alleen een historische plek, maar ook een merk.

De Limburger-journalist Maxime Cabo benoemde de identiteitscrisis van Maastricht als een stad die nooit volledig Nederlands, Duits, Belgisch of uitsluitend Maastrichts is, maar altijd “een beetje van alles”. Juist dat hybride karakter maakt Maastricht interessant, maar ook kwetsbaar. Volgens Cabo is het daarom belangrijk om verder te kijken dan citymarketing en toeristische aantrekkingskracht. De vraag is niet alleen hoeveel bezoekers een stad aankan, maar ook wat een gezonde balans is tussen leefbaarheid en toerisme. Op die vraag, zo bleek, heeft niemand een eenvoudig antwoord.

Maurice Ubags, oprichter van online dagblad De Nieuwe Ster, bracht de sociale realiteit van de stad scherp in beeld. Volgens hem hangt het ervan af vanuit welk perspectief je kijkt. Voor sommigen is Maastricht vanzelfsprekend Europees, zoals voor studenten, expats, universiteitsmedewerkers en ziekenhuispersoneel. Voor andere inwoners speelt Europa echter nauwelijks een rol in het dagelijks leven. In buurten waar mensen vooral bezig zijn met rondkomen, leefbaarheid en bestaanszekerheid, is ‘Europa’ geen directe prioriteit. Ubags wees erop dat juist daar het Europese verhaal vaak weinig aansluiting vindt. Dat verklaart ook waarom delen van de stad zich niet herkennen in het Europese imago dat Maastricht graag uitdraagt.

Vanuit het publiek kwam veel aandacht voor de kloof tussen het idee van Maastricht als internationale stad en de praktijk. Zo werd opgemerkt dat Maastricht vroeger misschien internationaler aanvoelde dan nu, terwijl (nieuwe) grenscontroles, (nog steeds) gebrekkige treinverbindingen en administratieve landsgrenzen juist barrières lijken op te werpen. Anderen wezen op het belang van integratie: hoe zorg je ervoor dat internationale studenten en andere Europeanen zich hier echt thuis voelen? Meerdere bijdragen gingen over taal, ontmoeting en verbondenheid. Zo werd geopperd dat studenten beter in bestaande Maastrichtse verenigingen opgenomen moeten worden en dat het leren van Nederlands actiever gestimuleerd mag worden. Internationale studenten leren vaak geen Nederlands omdat het een moeilijke taal is, omdat zij niet van plan zijn om te blijven, of omdat Nederlanders hen niet altijd de kans geven om de taal te oefenen. Een optie die vanuit het publiek naar voren kwam, is het toegankelijker maken van taalonderwijs door gratis, eventueel verplichte, taallessen aan te bieden. Tegelijkertijd werd benadrukt dat ook Maastrichtenaren moeten meebewegen en het minder spannend moeten vinden om af en toe Engels te spreken. Beide kanten zullen zich moeten aanpassen.

Een terugkerend thema was dan ook ‘sense of belonging’. Een Europese stad zijn gaat niet alleen over economie, bezoekersaantallen of verdragen, maar over de vraag of mensen zich ergens thuis voelen. Banen zijn belangrijk, maar niet voldoende. Ook ontmoetingsplekken, cultuur, sport, musea en alledaagse vormen van contact spelen hierin een grote rol. Volgens verschillende aanwezigen zou Maastricht sterker kunnen inzetten op zulke gedeelde plekken, waar lokale bewoners, studenten, werknemers en bezoekers elkaar daadwerkelijk ontmoeten.

Vanuit zowel het publiek als het panel kwamen meerdere suggesties om het Europese gevoel in de stad te versterken. Zo werd geopperd om een jaarlijks feest te organiseren ter viering van het Verdrag van Maastricht, mogelijk met een parade door de stad. Ook werd het idee genoemd om een Europese denktank in Maastricht te vestigen of om, naar voorbeeld van Davos, periodiek een grote internationale conferentie te organiseren. De plannen voor de Einstein Telescope kwamen eveneens aan bod, een project waarbij mogelijk in de Maas-Rijnregio een telescoop wordt gebouwd om zwarte gaten te bestuderen. Dergelijke Europese initiatieven zouden volgens aanwezigen meer zichtbaar gemaakt moeten worden in de stad. Hierop wordt in het tweede debat in september teruggekomen.

Het debat liet zien dat Maastricht zonder twijfel Europese kenmerken heeft, maar dat deze niet door iedereen op dezelfde manier worden ervaren. Misschien is Maastricht minder een ‘Europese stad’ in abstracte zin en eerder een Euroregionale ontmoetingsstad, gevormd door grensverkeer, meertaligheid, verschillende economische systemen en een lange geschiedenis van uitwisseling. De uitdaging voor de toekomst ligt dan ook niet alleen in het uitdragen van een Europees imago, maar in het bouwen van bruggen tussen de verschillende werelden die al in de stad aanwezig zijn.

Op 30 september vindt deel 2 van het debat over het Europese gehalte van Maastricht plaats. Dan zal het vooral gaan over wat Europa aan gemeente en regio te bieden heeft aan economische ontwikkeling. Deel 3 van de reeks vindt plaats op 31 maart 2027. Dan wordt geprobeerd een aantal slotconclusies te trekken.